RPO popiera pomysł ujednolicenia pouczeń w postępowaniu karnym, ale chce poprawić ich treść i dostępność. Opinia z 6 października 2026 roku dotyczy rządowego projektu z druku sejmowego nr 2997. Zastępca rzecznika Stanisław Trociuk przekazał ją przewodniczącej komisji kodyfikacyjnej Barbarze Dolniak. Sprawa dotyczy informacji, które otrzymują podejrzani, oskarżeni, pokrzywdzeni i świadkowie. Samo wręczenie dokumentu nie dowodzi, że jego odbiorca zrozumiał swoje prawa i obowiązki.

Co przewiduje projekt z druku 2997?

Rząd przekazał projekt Sejmowi 30 lipca. Dokument zakłada zmiany katalogów informacji udzielanych na różnych etapach postępowania. Przewiduje także publikowanie ministerialnych wzorów pouczeń na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości wraz z tłumaczeniami na najczęściej wykorzystywane w postępowaniu języki obce. Opisujemy proponowane rozwiązania, a nie przesądzony wynik prac parlamentarnych.

W projekcie znalazły się odrębne rozwiązania dotyczące osób poniżej 18. roku życia. Przykładem jest doręczanie niektórych pouczeń również przedstawicielowi ustawowemu lub innej wskazanej osobie wspierającej małoletniego oskarżonego. Uzasadnienie i opinia RPO odnoszą się do potrzeby realnego wykonywania uprawnień przez uczestnika, który nie ma zawodowej wiedzy prawniczej.

Dla świadka projekt wyraźnie przewiduje wręczenie pouczenia na piśmie i potwierdzenie jego odbioru podpisem. To sposób dokumentowania czynności. RPO zwraca jednak uwagę na szerszy problem: poświadczenie otrzymania informacji i jej zrozumienie nie są tym samym. Formularz powinien pomagać w danej sytuacji, zamiast jedynie potwierdzać wykonanie formalności przez organ.

Dlaczego długa lista praw może utrudniać orientację?

Rzecznik ocenia pozytywnie sam kierunek upraszczania języka. Jednocześnie krytykuje przekazywanie informacji dotyczących różnych możliwych etapów i trybów w jednym dokumencie. Osoba wezwana na określone posiedzenie może wtedy nie wiedzieć, która część odnosi się do jej sytuacji teraz, a która stanie się istotna dopiero później.

W opinii pojawia się przykład pouczenia podejrzanego obejmującego także informacje o szczególnym postępowaniu przyspieszonym. Zdaniem RPO nadmierna objętość utrudnia odnalezienie praktycznie potrzebnych wskazówek. Nie wynika z tego postulat usunięcia praw z ustawy. Chodzi o dobór, kolejność i formę informacji przekazywanych konkretnemu odbiorcy.

Podobny problem dotyczy posiedzeń sądowych. Rzecznik proponuje pozostawienie podstawowego katalogu przydatnego w każdej sprawie i stosowanie odrębnych formularzy dla szczególnych rodzajów posiedzeń. To miałoby ograniczyć powtórzenia i treści przedwczesne. Ocena, czy taki model działa, wymagałaby sprawdzenia formularzy z osobami, które mają z nich korzystać.

Prawo do milczenia powinno być nazwane wprost

RPO pozytywnie ocenia dodanie informacji o roszczeniach za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie i tymczasowe aresztowanie. Zgłasza jednak zastrzeżenia do sformułowania o składaniu lub odmowie składania oświadczenia. Chce jednoznacznego wskazania prawa do milczenia oraz prawa do nieobciążania siebie. To uwaga do precyzji informacji o gwarancjach procesowych.

Sformułowanie zrozumiałe dla prawnika może być niejasne dla osoby zatrzymanej. Znaczenie ma nie tylko formalna poprawność zdania, ale także możliwość połączenia go z decyzją, którą trzeba podjąć. Opinia nie zastępuje pomocy obrońcy ani oceny konkretnego przesłuchania. Pokazuje natomiast, dlaczego redakcja pouczenia może wpływać na wykonywanie istniejącego prawa.

Osobne uwagi dotyczą osób małoletnich, w tym obrony obligatoryjnej i dostosowania formularzy do wieku. Rzecznik nie sprowadza ich potrzeb do doręczenia identycznego, długiego pisma dodatkowej osobie. Wsparcie dorosłego i jasna informacja dla samego uczestnika mają odrębne znaczenie. Jedno rozwiązanie nie usuwa automatycznie potrzeby drugiego.

Jedna strona internetowa i dostępność dla osób głuchych

Projektowany zbiór wzorów i tłumaczeń RPO traktuje jako okazję do poprawy dostępności. Postuluje rozważenie filmów z pouczeniami w języku migowym. Pisemny język polski nie jest równie przystępny dla każdego odbiorcy. Nie należy jednak uogólniać, że wszystkie osoby głuche mają identyczne kompetencje językowe lub potrzebują takiej samej formy komunikacji.

Materiał, do którego można wrócić, pomaga zapoznać się z informacją we własnym tempie. Samo umieszczenie pliku w serwisie nie gwarantuje skutecznego dostępu. Znaczenie mają sposób odnalezienia właściwego pouczenia, jego aktualność i czytelne wskazanie odbiorcy. Są to praktyczne kryteria oceny planowanego zbioru, a nie potwierdzone wyniki działającej już nowej strony.

Zmiany formularzy trzeba powiązać ze zmianami kodeksu

Opinia wskazuje również na równoległe prace nad procedurą karną, między innymi druk nr 2387. Gdy zmienia się przepis opisany w pouczeniu, konieczna może być aktualizacja samego katalogu i rozporządzenia. Przygotowanie prostszego dokumentu nie kończy więc obowiązku utrzymywania go w zgodzie z prawem.

Stan wiedzy na 11 października obejmuje treść druku 2997 i październikową opinię RPO. Nie przesądzamy, które uwagi komisja przyjmie ani jak będzie wyglądał ostateczny tekst. Z dokumentów wynika poparcie dla celu reformy połączone z konkretnymi zastrzeżeniami. Nie jest to ogólna odmowa poparcia prostych pouczeń ani informacja o wejściu wszystkich propozycji w życie.

Pokrzywdzony, świadek i podejrzany występują w różnych rolach. Informacja o prawach jednego uczestnika nie powinna być przedstawiana jako kompletne pouczenie dla drugiego. Projekt rozdziela katalogi i wzory właśnie według takiej sytuacji procesowej. W opinii RPO ważne pozostaje także dostosowanie informacji do konkretnego etapu. Czytelny dokument musi więc pozwalać odbiorcy ustalić, do kogo jest skierowany i kiedy opisane uprawnienie może być wykonywane. Tych różnic nie zastępuje sama wspólna strona internetowa ani skrócenie wszystkich formularzy do jednakowej długości.

Źródła

Stan wiedzy: 11 października 2026 roku. Materiały sprawdzono przed zaplanowaniem publikacji.

Źródła obrazów

Budynek Sądu Najwyższego w Warszawie; ilustracja wymiaru sprawiedliwości. Autor: Spens03. Strona pliku w Wikimedia Commons. Licencja: Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 3.0 Unported. Zmniejszono rozdzielczość; bez kadrowania i retuszu.

Dołącz do dyskusji

Dodaj komentarz

Adres e-mail nie będzie widoczny publicznie. Komentarze pojawiają się automatycznie i są sprawdzane przez filtr antyspamowy.