Sąd Unii Europejskiej oddalił 30 września 2026 roku sześć skarg węgierskich uczelni na ograniczenie nowych zobowiązań finansowych w programach Erasmus+ i Horyzont Europa. Spór dotyczy instytucji utrzymywanych przez trusty interesu publicznego i ryzyka konfliktu interesów. Rozstrzygnięcia nie są zakazem nauczania na tych uczelniach. Nie należy też przedstawiać ich jako wyroku karnego potwierdzającego oszustwo każdego studenta, badacza lub pracownika.
Sześć spraw po decyzji Rady z 2022 roku
Według oficjalnego komunikatu skargi złożyły uczelnie z Debreczyna, Óbudy, weterynaryjna, Semmelweisa, Miszkolca i Dunaújváros. Chodzi o sprawy T-115/23, T-132/23, T-133/23, T-138/23, T-139/23 oraz T-140/23. Wszystkie zostały oddalone. Szczegółowe wyjaśnienie przedstawiamy na podstawie pełnego wyroku dotyczącego Uniwersytetu Semmelweisa, zestawionego ze wspólnym komunikatem o sześciu rozstrzygnięciach.
W 2021 roku zmieniono model zarządzania wskazanymi instytucjami szkolnictwa wyższego. Prawa związane z ich utrzymywaniem i prowadzeniem powierzono trustom interesu publicznego. W grudniu 2022 roku Rada UE przyjęła decyzję o środkach ochrony budżetu wobec naruszeń zasad państwa prawnego na Węgrzech. Jednym z jej elementów był zakaz podejmowania przez Komisję nowych zobowiązań prawnych wobec takich trustów i utrzymywanych przez nie podmiotów.
To właśnie ten element, mający znaczenie między innymi dla programów edukacyjnych i badawczych, zaskarżyły uczelnie. Spór nie dotyczy samego prawa studentów do studiowania. Dotyczy reguł zawierania nowych zobowiązań w ramach określonego sposobu zarządzania unijnymi pieniędzmi. Oddzielenie tych zagadnień pozwala ocenić rzeczywisty zakres decyzji bez rozszerzania jej na wszystkie formy aktywności akademickiej.
Konflikt interesów jako ryzyko dla pieniędzy
W wyroku dotyczącym Uniwersytetu Semmelweisa Sąd analizuje związek między organizacją trustów a zarządzaniem funduszami. Znaczenie mają uprawnienia do wpływania na budżety, sprawozdania, reguły działania i inne decyzje uczelni. Jeżeli osoby pełniące wysokie funkcje polityczne uczestniczą również w zarządzaniu podmiotami otrzymującymi środki, pojawia się problem skutecznego zapobiegania konfliktom interesów.
Sąd zaakceptował ocenę, że opisane ramy prawne tworzyły rzeczywiste i systemowe ryzyko. Nie chodziło jedynie o abstrakcyjne przypuszczenie wynikające z nazwy fundacji. Oceniono możliwość wpływania na wybór beneficjentów, wykonawców projektów i procesy związane z wykorzystaniem unijnych pieniędzy. Trybunałowy mechanizm ochrony budżetu obejmuje także odpowiednio wykazane ryzyko, a nie wyłącznie szkodę już rozliczoną po jej powstaniu.
Nie oznacza to potwierdzenia, że każda decyzja każdego trustu była bezprawna. Systemowe zagrożenie i indywidualny przypadek nadużycia są różnymi kategoriami ustaleń. Październikowa debata powinna zachować tę różnicę: Sąd ocenił legalność środka ochronnego oraz jego podstawy, a nie odpowiedzialność karną wszystkich osób związanych z uczelniami. W dokumentach nie ma podstaw do takich zbiorowych oskarżeń.
Rada mogła chronić budżet w ten sposób
Uczelnie kwestionowały między innymi kompetencję do zastosowania środka i jego proporcjonalność. Sąd wskazał związek decyzji z ochroną interesów finansowych Unii. Mechanizm warunkowości nie może służyć karaniu dowolnego naruszenia praworządności bez związku z pieniędzmi. W omawianej ocenie związek był dostatecznie bezpośredni, a przyjęte rozwiązanie odpowiadało chronionemu celowi.
Proporcjonalność wymaga uwzględnienia charakteru, wagi, czasu i zakresu naruszeń oraz ich rzeczywistego lub potencjalnego wpływu na budżet. Nie wystarcza samo przekonanie, że ograniczenie jest politycznie słuszne. Sąd badał, czy środek był powiązany z wykazanym problemem i czy jego zakres nie przekraczał tego, co potrzebne. W sprawie Semmelweisa odrzucił zarzuty uczelni również w tej części.
Nowe zobowiązania i trwające programy to różne sytuacje
Oficjalny komunikat podkreśla, że ograniczenie dotyczy nowych zobowiązań i nie wywołuje skutku wobec programów będących już w toku w chwili jego wejścia w życie. Węgierskie uczelnie, które nie są utrzymywane przez wskazane trusty, pozostają w innej sytuacji. Nie można zatem skracać opisu do twierdzenia, że całe węgierskie szkolnictwo wyższe zostało objęte jednakowym zakazem finansowania.
Dla studentów i badaczy znaczenie ma status konkretnej instytucji oraz danego projektu. Informacja o wyroku nie zastępuje sprawdzenia warunków istniejącej umowy. Nie przesądza też wszystkich możliwości współpracy naukowej poza zakwestionowanym systemem nowych zobowiązań. Uproszczony nagłówek o zamknięciu programu dla każdego mieszkańca Węgier zacierałby zakres faktycznie ocenionego środka.
Sąd odrzucił również argument, że finansowe ograniczenie samo w sobie narusza wolność akademicką. Wskazał, że decyzja nie zawiera zakazu ani nakazu dotyczącego działalności naukowej. Nie jest to jednak twierdzenie, że pieniądze nie mają znaczenia dla badań. To ocena prawna określonego środka i jego uzasadnienia w świetle ochrony budżetu oraz autonomii instytucji.
Czego nie rozstrzyga dostępna dokumentacja?
Na 11 października 2026 roku potwierdzone są wrześniowe wyroki i uzasadnienie sprawy Semmelweisa. Od rozstrzygnięć Sądu możliwe jest odwołanie do TSUE ograniczone do kwestii prawnych. Termin wynosi dwa miesiące i dziesięć dni od doręczenia. Nie potwierdziliśmy w przywołanych źródłach, czy konkretna uczelnia już takie odwołanie złożyła, dlatego nie ogłaszamy zakończenia wszystkich możliwych etapów.
Nie wyliczamy też na podstawie wyroków liczby niezrealizowanych wyjazdów ani straty finansowej każdego zespołu. Takie dane wymagałyby osobnego udokumentowania. Artykuł potwierdza wynik sześciu skarg, a szczegółową analizę prawną opiera na jednym pełnym wyroku. Dokumenty są źródłami sądowymi, nie niezależnym badaniem skutków dla całej węgierskiej edukacji.
Źródła
Stan wiedzy: 11 października 2026 roku. Dane statystyczne i zdjęcia odnoszą się do dat wskazanych w tekście.
- Sąd UE: komunikat o sześciu wyrokach z 30 września 2026
- CURIA: pełny wyrok T-138/23 dotyczący Uniwersytetu Semmelweisa
Źródła obrazów
Główny budynek Uniwersytetu Semmelweisa w Budapeszcie, uczelni uczestniczącej w sporze o unijne finansowanie. Autor: Attila Kovacs. Strona materiału źródłowego. Licencja: Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0. Zmniejszono rozdzielczość; bez dodatkowego kadrowania i retuszu. Otwarta licencja materiału pozostaje wskazana w atrybucji.
Dołącz do dyskusji