Projekt zmian w ustawie o Polskiej Akademii Nauk przeszedł przez Stały Komitet Rady Ministrów. W komunikacie z 9 października 2026 roku resort nauki przedstawił rozwiązania dotyczące wynagrodzeń, udziału instytutów w zarządzaniu Akademią i organizacji pracy badawczej. To kolejny etap przygotowania ustawy. Nie oznacza jeszcze przyjęcia nowych zasad przez parlament ani wypłaty zapowiadanych dodatkowych świadczeń.

Od sporu o nową ustawę do zmiany obecnej

PAN poinformowała o decyzji Komitetu już 7 października. Akademia opisuje ją jako wynik wieloletnich rozmów z ministerstwem, dyrektorami instytutów i przedstawicielami pracowników. Według jej relacji prace nad reformą rozpoczęły się w 2023 roku, a po sporach wokół wcześniejszych propozycji wiosną 2025 roku wybrano nowelizację istniejącej ustawy. Obowiązujący akt pochodzi z 2010 roku.

Ta historia pomaga zrozumieć zakres projektu. Nie chodzi wyłącznie o podwyższenie jednego składnika wynagrodzenia. Instytuty potrzebują zasad zatrudniania i finansowania, a korporacyjna część Akademii oraz zespoły badawcze mają własne zadania i interesy. Propozycja próbuje połączyć zmiany w tych obszarach bez tworzenia całej instytucji od początku.

Przyjęcie dokumentu przez Stały Komitet jest decyzją w ramach przygotowania sprawy na poziomie rządowym. Wykorzystane komunikaty nie potwierdzają uchwalenia ustawy. Zapowiedź zakończenia prac legislacyjnych do końca roku, przedstawiana przez Akademię, pozostaje oczekiwaniem uczestnika procesu. Harmonogram zależy od dalszych decyzji właściwych organów.

Trzynastka i nagrody to dwa różne mechanizmy

Najbardziej wymierną zmianą dla pracowników miałoby być obowiązkowe dodatkowe wynagrodzenie roczne, potocznie nazywane trzynastką. Ministerstwo wskazuje wysokość 8,5 proc. wynagrodzenia rocznego. Zapowiada również zabezpieczenie finansowania tego rozwiązania od 2027 roku. Jest to informacja o planowanym modelu, a nie potwierdzenie przelewów lub indywidualnych kwot należnych już teraz.

Osobnym instrumentem ma być fundusz nagród w instytutach, wynoszący od 8,5 do 10 proc. planowanego funduszu wynagrodzeń. Część powyżej poziomu 8,5 proc. miałaby umożliwiać dyrektorowi przyznawanie dodatkowych nagród. Nie można zsumować obu wskaźników i uznać, że każdy pracownik otrzyma jednakową, gwarantowaną podwyżkę. Wynagrodzenie roczne i fundusz służący nagradzaniu mają różne zasady oraz podstawy obliczeń.

Praktyczne znaczenie będzie miała stabilność finansowania. Wprowadzenie świadczenia wymaga pieniędzy w kolejnych latach, a nie tylko w roku ogłoszenia. PAN podkreśla potrzebę trwałego mechanizmu wspierania instytutów. Ocenę projektu należy więc prowadzić także przez pryzmat jego wykonania w budżetach, gdy pojawi się ostateczna ustawa.

Instytuty mają otrzymać silniejszą reprezentację

Projekt zakłada ustawowe umocowanie Zgromadzenia Dyrektorów Instytutów Naukowych PAN. Jego przedstawiciele mieliby uczestniczyć w Prezydium i Zgromadzeniu Ogólnym Akademii. Chodzi o włączenie kierownictwa jednostek prowadzących badania do podejmowania decyzji dotyczących całej organizacji. Sama obecność w organie nie przesądza jednak o treści przyszłych uchwał.

Zachowane mają zostać wydziały i oddziały, natomiast zlikwidowane rady kuratorów. Resort zapowiada większą samodzielność Akademii Młodych Uczonych oraz reprezentację samorządu doktorantów w Radzie Akademii. W radach naukowych instytutów mają znaleźć się przedstawiciele pracowników i doktorantów. Przewidziano również międzynarodowe rady doradcze wspierające kierunki rozwoju naukowego.

W projekcie wyraźniejszą podstawę ustawową otrzymuje także Rada Języka Polskiego. Ministerstwo wymienia możliwość używania żeńskich nazw stanowisk. Nie przedstawia tej zmiany jako obowiązku narzucenia jednej formy wszystkim osobom. W debacie nad reformą warto oddzielać rozwiązania organizacyjne od sporów językowych, które nie opisują całości problemów Akademii.

Umowy o pracę, infrastruktura i komercjalizacja

Resort zapowiada zakończenie nowych zatrudnień na podstawie mianowania i oparcie ich na umowach o pracę, z zachowaniem praw już nabytych. Projekt przewiduje też uporządkowanie zasad wynagradzania, nagród jubileuszowych oraz ocen okresowych. Wśród rozwiązań znajduje się możliwość przesunięcia oceny w związku z dłuższą nieobecnością i bardziej elastyczne określanie stanowisk badawczych oraz technicznych.

Nie jest to informacja o automatycznym zwolnieniu wszystkich mianowanych pracowników. Podobnie możliwość powołania na stanowisko profesora instytutu osoby z doktoratem i wybitnymi osiągnięciami ma charakter wyjątku, a nie powszechnego awansu wynikającego z samego posiadania stopnia. Konkretne wymagania będą wynikały z uchwalonej wersji przepisów.

W sferze finansowej Akademia mogłaby udzielać instytutom pożyczek. Pożyczka podlega zwrotowi i nie powinna być przedstawiana jako bezzwrotna dotacja. Przewidziano także spółki kapitałowe związane z infrastrukturą badawczą oraz spółki celowe służące komercjalizacji wyników. Te narzędzia mają ułatwiać współpracę gospodarczą, lecz ich skuteczność zależy od konkretnego przedsięwzięcia i warunków zarządzania.

Dokument projektu nie jest bilansem reformy

Na 11 października potwierdzone są decyzja Stałego Komitetu i publicznie opisane założenia nowelizacji. PAN i ministerstwo są bezpośrednimi uczestnikami prac. Ich zgodne komunikaty pozwalają ustalić etap i deklarowany zakres zmian, ale nie zastępują niezależnej oceny kosztów lub skutków wdrożenia.

Dla pracowników kolejnymi sprawdzalnymi punktami będą ostateczna treść ustawy, termin jej wejścia w życie i finansowanie nowych świadczeń. Dla zespołów naukowych znaczenie będzie miało również działanie przedstawicielstwa instytutów, dostęp do infrastruktury oraz możliwość prowadzenia projektów. Dopiero takie informacje pozwolą ocenić, czy reforma ułatwia badania, a nie tylko zmienia nazwy organów. Wśród zapowiedzi resortu jest również możliwość ubiegania się przez pomocnicze jednostki naukowe Akademii o granty NCN i NCBR. Dostęp do konkursu należy odróżnić od przyznania finansowania: każda zgłoszona praca wymaga osobnej oceny według zasad właściwego instrumentu.

Źródła

Stan wiedzy: 11 października 2026 r. Informacje sprawdzone przed zaplanowaniem publikacji.

Źródła obrazów

Pałac Staszica w Warszawie, siedziba Polskiej Akademii Nauk, fotografia z 2018 roku. Zdjęcie archiwalne budynku, nie dokumentacja posiedzenia Komitetu. Autor: Steven Lek. Strona pliku w Wikimedia Commons. Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe. Bez zmian redakcyjnych; pobrano miniaturę Commons. Techniczne rozmiary WordPressa objęte są wskazaną licencją obrazu.

Dołącz do dyskusji

Dodaj komentarz

Adres e-mail nie będzie widoczny publicznie. Komentarze pojawiają się automatycznie i są sprawdzane przez filtr antyspamowy.