Światowa Organizacja Zdrowia opublikowała 9 października 2026 roku przewodnik pomagający przechodzić od długotrwałych pobytów w szpitalach psychiatrycznych do opieki w społeczności. Dokument dotyczy dorosłych mających doświadczenie długich pobytów i jest skierowany przede wszystkim do osób zarządzających placówkami oraz decydentów. WHO łączy reformę leczenia z mieszkaniem, wsparciem społecznym i możliwością samodzielnego życia. Publikacja nie oznacza wprowadzenia jednej nowej ustawy we wszystkich krajach.

Zmiana miejsca opieki wymaga zmiany całego systemu

WHO opisuje deinstytucjonalizację jako pomoc osobom przebywającym przez długi czas w placówkach, aby mogły wrócić do życia w społeczności z potrzebnym wsparciem. W komunikacie wskazuje pobyty trwające co najmniej sześć miesięcy. Chodzi o przygotowanie warunków życia i opieki, które pozwalają zachować wybór, godność oraz więzi z otoczeniem.

Nie jest to więc wyłącznie decyzja o liczbie łóżek. Osoba opuszczająca instytucję potrzebuje dostępnego mieszkania, świadczeń zdrowotnych i pomocy w codziennym funkcjonowaniu. W opisie nowej publikacji WHO wymienia dostosowanie polityk, przepisów oraz finansowania. Dopiero ich powiązanie ze świadczeniami środowiskowymi pozwala mówić o zmianie organizacji systemu.

Dla odbiorcy opieki różnica jest konkretna. Zakończenie pobytu nie powinno oznaczać utraty kontaktu z zespołem prowadzącym lub pozostawienia wszystkich obowiązków rodzinie. Przejście musi uwzględniać ciągłość wsparcia i rzeczywiste warunki po wypisie. Liczba opuszczających szpital nie wystarczy więc do oceny powodzenia reformy, jeśli nie wiadomo, co stało się z tymi osobami później.

Trzy etapy i trzy obszary odpowiedzialności szpitala

Opis przewodnika dzieli działania na planowanie, przygotowanie i zapewnienie opieki. Wskazuje zarazem trzy obszary wpływu szpitala: ograniczanie przyjęć i długości pobytów, zmianę praktyk wewnątrz instytucji oraz wspierany wypis połączony z ciągłością pomocy. To porządek organizowania działań, który kraje mogą dopasowywać do własnych warunków.

Pierwszy obszar wymaga dostępnych rozwiązań poza szpitalem. Jeżeli alternatywy są odległe lub trudno osiągalne, samo administracyjne ograniczenie przyjęć nie tworzy nowej usługi. Drugi dotyczy tego, jak traktowane są osoby nadal pozostające w placówce. Reforma może zatem obejmować poprawę praktyk, zanim zostaną przygotowane warunki powrotu do społeczności.

Trzeci obszar łączy pracę placówki z innymi instytucjami. Mieszkanie, edukacja, zatrudnienie i pomoc społeczna mają różnych organizatorów oraz źródła finansowania. Dlatego WHO rozróżnia odpowiedzialność kierownictwa, współpracę z partnerami i zadania wynikające z kompetencji instytucji. Wdrożenie nie może zostać przypisane jednej osobie podpisującej wypis.

Wcześniejsze wskazówki WHO dotyczące reformy systemów podkreślają także potrzebę indywidualnego planowania odejścia z instytucji, szkolenia personelu i powiązania z usługami poza sektorem zdrowia. Zwracają uwagę na finansowanie okresu przejściowego. Jest to kontekst nowej publikacji, a nie informacja, że konkretny kraj już uruchomił dodatkowe pieniądze.

Co pokazują globalne dane o postępie reform?

WHO podaje, że tylko 9 proc. raportujących krajów w pełni przeszło na model środowiskowy, a 53 proc. znajdowało się na wczesnym etapie zmiany. Organizacja wskazuje też, że 28 proc. osób przyjmowanych do szpitali psychiatrycznych pozostawało tam dłużej niż sześć miesięcy. Liczby pochodzą z przywołanego przez WHO atlasu systemów zdrowia psychicznego.

Mental Health Atlas 2024 opublikowano we wrześniu 2025 roku. Jest siódmą edycją badania prowadzonego od 2001 roku i wykorzystuje dane ze 144 krajów. Obejmuje polityki, prawo, finansowanie, kadry, świadczenia oraz systemy informacji. Nie jest spisem wszystkich pacjentów na świecie wykonanym w dniu ogłoszenia najnowszego przewodnika.

Tego rozróżnienia potrzebują także czytelnicy w Polsce. Globalny odsetek nie określa automatycznie sytuacji w konkretnym województwie ani dostępności pomocy w danej miejscowości. Do takiej oceny należałoby porównać krajowe rozwiązania, liczbę zespołów, zasoby mieszkaniowe i doświadczenia korzystających z usług. Nowy przewodnik daje kierunek reformy, ale nie dostarcza kompletnego lokalnego audytu.

Atlas rozszerza analizę także o telezdrowie i fizyczne zdrowie osób korzystających z opieki psychiatrycznej. Obecność tych wskaźników pokazuje, że ocena systemu nie ogranicza się do rodzaju placówki. Można badać również sposób kontaktu z pomocą i uwzględnianie innych potrzeb zdrowotnych. Przy porównaniach konieczne jest jednak sprawdzenie zakresu odpowiedzi poszczególnych krajów.

Osoby korzystające z opieki mają współdecydować

W tegorocznym apelu WHO podkreśla udział osób posiadających własne doświadczenie leczenia i pobytu w instytucjach. Organizacja chce, aby były partnerami w projektowaniu usług i polityk. Ich udział ma pomagać rozpoznawać potrzeby dotyczące wyboru, kontaktów społecznych oraz codziennego funkcjonowania.

To ma również znaczenie przy ocenianiu rezultatów. Administracja może liczyć świadczenia i miejsca, natomiast korzystający z pomocy może wskazać brak połączenia transportowego, trudności z mieszkaniem lub przerwę w kontakcie z zespołem. Oba rodzaje informacji opisują inny fragment tego samego systemu. Uwzględnienie doświadczenia pacjentów wymaga więc wpływu na decyzje, a nie wyłącznie wysłuchania po zakończeniu projektowania.

Co potwierdza ogłoszona publikacja?

Potwierdzone są wydanie przewodnika, jego adresaci i opisany przez WHO zakres reformy. Materiały atlasu i komunikatu pochodzą od tej samej organizacji, dlatego nie są niezależnymi ocenami jej zaleceń. Nie przedstawiono w nich nowego bilansu wykonania reformy w Polsce. Dalsza ocena powinna dotyczyć dostępności usług, ochrony praw i warunków życia po opuszczeniu placówki, zgodnie z celem zaproponowanego przejścia.

Źródła

Stan wiedzy: 11 października 2026 r. Informacje sprawdzone przed zaplanowaniem publikacji.

Źródła obrazów

Ośrodek West County Behavioral Health Center w San Pablo w Kalifornii, fotografia z lutego 2020 roku. Ilustracja miejsca opieki, nie dokumentacja wdrożenia przewodnika WHO. Autor: Mark DeSaulnier. Strona pliku w Wikimedia Commons. Domena publiczna: oficjalny utwór Izby Reprezentantów Stanów Zjednoczonych. Bez zmian redakcyjnych; pobrano miniaturę Commons. Techniczne rozmiary WordPressa objęte są wskazaną licencją obrazu.

Dołącz do dyskusji

Dodaj komentarz

Adres e-mail nie będzie widoczny publicznie. Komentarze pojawiają się automatycznie i są sprawdzane przez filtr antyspamowy.